Sıfât-ı hurûfun mühimlerinden bir kısmı

Konusu 'Kur'an ile ilgi yazılar & Makaleler' forumundadır ve mahzungarip tarafından 29 Nisan 2009 başlatılmıştır.

  1. mahzungarip

    mahzungarip islamseli

    Katılım:
    26 Nisan 2009
    Mesajlar:
    2.444
    Beğenileri:
    0
    SIFÂT-I HURÛFUN MÜHİMLERİNDEN BİR KISMI



    Sıfatlar iki kısımdır:1) Sıfât-ı lâzıme 2) Sıfât-ı ârıza



    1) Sıfât-ı Lâzıme: Harfin zâtına mahsus, harekeli ve sakin durumunda zâtından ayrılması mümkün olmayan sıfatlardır. Bunların en mühimleri: Cehr, hems, şiddet, rihvet, beyniyye, isti’lâ, istifâle, idbâk, infitâh, kalkale, nefh, izlâk, ismât, tefeşşî, istidâle, tekrîr, safîr, inhiraf, ğunne.

    2) Sıfât-ı Ârıza: Harften ayrılması mümkün olan ve ayrıldıklarında harfin zatını değiştirmeyen sıfatlardır. En mühimleri: Tefhîm, terkîk, idgam, ihfa, izhar, iklab, med, vakıf, sekte, sükûn, hareke.



    1- CEHR اَلْجَهْرُ (Mechûre)

    Harf husûsan(bilhassa, daha ziyade) harekeli okunduğunda, mehrace î’timadı (dayanması, teması, baskısı) kuvvetli olduğu için nefesin küllîsinin veya ekserîsinin hapsolmasına denir. Ses; aşikâr, açık ve kuvvetli çıkar. Cehr harfleri şu beyitteki 18 (onsekiz) harftir:

    غَزَا جُنْدٌ مُطِيعٌ ظِلُّ قَوٍ رَبْضٌ اِذْ Bu harflerden 6 (altı) tanesi en kuvvetlileri olup nefesin küllîsi, tamamı hapsolur. Sesleri daha aşikârdır. Harfleri şunlardır:

    ء-بَا - جِيمْ -دَالْ - طَا - قَافْ (hemze). Tenbih: طَا harfi دَالْ ‘in kalınıdır. Çünkü mehracleri ve cehr, şiddet, kalkale sıfatları aynı olup sadece idbak ve isti’la sıfatları ile ayrılır



    2- HEMS اَلْهَمْسُ (Mehmûse)

    Harf husûsan harekeli okunduğunda mehrace î’timadı zayıf olduğu için nefesin cârî olmasına, nefesin akmasına denir. Ses gizli ve zayıf çıkar. Hems, cehrin zıddı olduğundan, harfleri cehrin dışında kalan 10 (on) harftir. Bu harfler şu beyitte toplanmıştır:

    فَحَثَّهُ شَخْصٌ سَكَتْ



    3-ŞİDDET اَلشِّدَّةُ (Şedîde)

    Harf husûsan sakin yani cezimli ve harekesiz olarak okunurken, mehracine î’timadı kuvvetli olduğu için sesin ve nefesin aslâ akmamasıdır. Harfleri şu beyitteki 8 (sekiz) harftir:

    اَجِدْ قَطٍ بَكَتْ



    Şiddet iki kısımdır:

    1) Şiddet-i Mechûre: Hem cehr hem de şiddet sıfatlı altı harftir: اَجِدْ قَطٍ بَ .Önce ses ve nefes tamamen hapsolur, sonra mehracleri kuvvetli bir şekilde açılır; kuvvetli, ânî bir ses çıkar. Nefessiz kuvvetli, akmayan bir ses çıkar

    2) Şiddet-i Mehmûse: Hem hems hem de şiddet sıfatlı olan iki harftir: كَافْ ve تَا

    Önce ses ve nefes tamamen hapsolur, sonra mehracleri yumuşak bir şekilde açılır; zayıf zamânî bir ses çıkar. Nefes-i kâmil zayıf bir sesle birazcık akar.

    4-RİHVET اَلرِّخْوَةُ (Rahve)

    Harf husûsan sakin olarak okunurken mehracine î’timadı zayıf olduğu için, sesin ve nefesin beraber kemâliyle akmasıdır. Rihvet sıfatı, şiddet sıfatının zıddıdır. Harfleri şu beyitteki 15 (on beş) harftir:

    خَسُّ حَظٍّ شَصُّ هَزٍّ وَضَغْثٍ ياَفَذْ



    Rihvet sıfatı iki kısımdır:

    1) Rihvet-i Mehmûse: Hem hems hem de rihvet sıfatlı şu sekiz harftir: فَحَثَّهُ شَخَصْسٌ Savt-ı kâmil, nefes-i kâmille beraber kemâliyle akar.

    2) Rihvet-i Mechûre: Hem cehr hem de rihvet sıfatlı şu yedi harftir:

    ي - و - غ- ظ - ض - ز - ذ

    .Savt-ı kâmil, nefesin sülüsüyle beraber kemâliyle akar. ض harfinde istidâle sıfatı olduğu için savtının akması diğer rihvet harflerinden daha ziyadedir.



    5-BEYNİYYE اَلْبَيْنِيَّةُ



    Harf husûsan sakin olarak okunurken sesin ve nefesin beraber kemaliyle akması ile akmaması arasında olmasıdır. Beyniyye sıfatı, şiddet ve rihvet sıfatlarının arasında bulunması sebebiyle bu ismi almıştır. Harfleri şu beş harftir : لِنْ عُمَرْ . Bunların hepsi mechûre (cehr sıfatlı) harfleridir. Tenbih: Yukarıda geçen cehr ve hems sıfatlarında nefesin; şiddet, rihvet ve beyniyye sıfatlarında ise sesin vaziyeti izah ediliyor, tahlîli yapılıyor.



    6-İSTİ’LA اَلْاِسْتِعْلَاءُ (Müsta’liye)

    Harf okunurken dilin köküyle beraber üst damağa kalkması, yükselmesidir. 7 (yedi) harftir: خُصَّ ضَغْطٍ قِظْ

    dâima kalın sesle okunur.

    7-İSTİFÂLE اَلْاِسْتِفَالَةُ (Müstefîl - Münhafıza)

    Harf okunurken dilin alt çene semtinde kalıp üst damağa kalkmamasıdır. İstifâle, isti’la’nın (müsta’liye) zıddı olduğundan istifâle harfleri isti’la’nın dışında kalan şu 21 (yirmibir) harftir:

    اَنْشِرْ حَدِيثَ عِلْمِكَ سَوْفَ تُجَهِّزُ بِذَ

    Bu harfler لَامْ ve رَا nın kalın okunması gereken husûsî durumları hariç dâima ince sesle okunur.



    8-İDBÂK اَلْاِطْبَاقُ (Müdbeka-müntabika)

    Harf okunurken dilin kökü ile beraber üst damağa kalkmasına ilaveten dilin ortasının da üst damağa kapanmasına, yapışmasına denir. İsti’la harflerinden dâima daha kalın okunur. Harfleri dört tanedir: ظَا - طَا - ضَادْ - صَادْ

    Bunların en kalını ve en kuvvetlisi şiddet sıfatlı طَا dır.

    9-İNFİTÂH اَلْاِنْفِتَاحُ (Münfetiha)

    Harf okunurken dil ile üst damak birbirinden ayrılarak aralarından hava çıkmasına denir. İnfitah sıfatı, idbâkın zıddı olduğundan harfleri idbâk harflerinin dışında kalan 24 (yirmi dört) harftir.

    10-KALKALE اَلْقَلْقَلَةُ

    Harf husûsan sakin okunurken kuvvetli bir ses işitilinceye kadar mehracinin kımıldatılması, oynatılması, sarsılması, çarpılmasıdır. Cehr ve şiddet sıfatlarının ictimâından hâsıl olan Kalkale قُطْبُ جَدٍ beytindeki beş harftedir. Kalkale harfi sakin olduğunda, kalkale evvelindeki harfin harekesinin istikametinde yapılır. Kalkale harfi kelimenin sonunda sakin olduğunda, kelimenin ortasında sakin olduğuna nispetle kalkale daha ziyade beyan edilir. Kalkale harflerini sakin iken beyan etmek için kalkaleye daha ziyade ihtiyaç olduğundan kalkale sakine mahsustur denilir (ki meşhur tarif budur). Kalkale sıfât-ı lâzımeden olduğu için harekeli hallerinde de kalkale vardır. Fakat en azdır denilir.[1]



    11-NEFH اَلنَّفْخُ

    Harf okunurken arı savtı gibi bir vızıltı olmasıdır.

    ظَا - ضَادْ- زَا - ذَالْ dört harftir. Bu harflerin vızıltıları birbirinden az farklı ve kendilerine mahsustur.

    12-SAFİR اَلصَّفِيرُ Keskin bir sesle okumaya denir.

    Harfleri üç tanedir; صَادْ (ص) - سِينْ (س)- زَا (ز)

    13-İNHİRAF اَلْاِنْحِرَافُ

    Harf okunurken, dilin ucunun damağa meylettirilmesine denir. Harfleri iki tanedir ; لَامْ (ل )- رَا (ر) (Geniş bilgi için, bu iki harfin mehraclerine bakınız.)



    14-TEKRÎR اَلتَّكْرِيرُ

    Harfin titreşimli bir sesle okunmasına denir. Tekrîr sıfatı

    رَا (ر) harfine mahsustur.



    15-TEFEŞŞÎاَلتَّفَشِّيُّ

    Harf okunurken, sesin dil ile üst damak arasında yayılmasıdır. Ekser âlimlerce bu sıfat شِينْ harfine mahsustur



    16-İSTİDÂLE (İSTİTÂLE) اَلْاِسْتِطَالَةُ

    Sesin mehracinden, diğer harflere nazaran yarım harf nisbetinde fazla vakit alarak ve sesin mehracinde uzaması ile güçlükle çıkması mânâsına gelir. Bu uzamanın bir elif miktarına varmaması da şarttır. Bu uzama, harf harekeli iken harekesinden önce yapılır.

    İstidâle ( اَلْاِسْتِطَالَةُ) sıfatı sadece ضَادْ harfine mahsustur.



    17-GUNNE اَلْغُنَّةُ

    Geniz, yani burundan gelen sese denir ki, bu sıfat نُونْ ve مِيمْ

    harflerine mahsustur. Bu harflerin ğunnesi; bu harfler sakin iken harekeliden, ihfâ izhârdan, idgâm ise ihfâdan ve iklâbdan daha kâmildir. Ğunne bu harflerin idğâmlı durumlarında kâmil, iklâb ve ihfâda ise nâkıstır. Bu harflerin ğunnelerinin müddeti ise; ihfâda (dil ve dudak ihfâsı), idğamda, iklâbda bir eliftir. Bazı âlimlerce ihfâda (dil ihfâsı) bir elif, idğamda bir veya bir buçuk elif, iklâbda ve dudak ihfâsında bir buçuk eliftir.

    18-İZLÂK اَلْاِذْلَاقُ (Zelâka)

    Harfin kolay, hafif ve çabuk okunmasıdır. فَرَّ مِنْ لُبٍّ beytindeki 6(altı) harftir. Bu harfler dil ve dudak uçlarından çıktıkları için mehrac ve sıfat itibariyle telaffuzları en hafif, en kolay ve en suhuletli olan harflerdir. Bu harfler telaffuz edilirken dilin çabuk olmasına da izlâk denir. İzlâk harfleri ismât harflerindeki ağırlığı giderip çok harfli kelimelerin telaffuzunda hafiflik, akıcılık, selaset ve fesahat temin eder. İzlâk harfleri hafif ismât harfleri ise ağırdır.Tenbih: Harflerin kendi aralarında da nisbî olarak hafiflik ve ağırlık farkı vardır.



    19-İSMÂT

    Harfin zor, ağır (sakil) ve yavaş okunmasıdır. İsmât izlâkın zıddı olduğundan ismât harfleri izlâk sıfatının dışında kalan 22 (yirmi iki) harftir.

    20-TEFHÎM اَلتَّفْخِيمُ

    Harf okunurken dilin kökü ile beraber üst damağa kalkması, idbâk harflerinde ise; buna ilaveten dilin ortasının üst damağa kapanması sebebiyle harfe bir kalınlık gelmesi, ağzın içinin sesle dolması ve harfin kalın okunmasına denir.

    Harfleri şu 11 (onbir) harftir:

    a) Sıfât-ı lâzımeden olan 7 (yedi) isti’lâ harfi. Tenbîh: Bundan sonra gelen dört harf tefhîm ile yani kalın okundukları zaman isti’la harflerinden sayılır.

    b) Evveli üstün veya ötre olan Lafzatullâh’ın لَامْ ’leri

    c)Kalın okunmak şartına sahip رَا

    d) İsti’lâ harflerinden sonra gelen harf-i med1 olan و (وَاوْ) ve

    ا (اَلِفْ )’tir.

    21-TERKÎK اَلتَّرْقِيقُ

    Harf okunurken dilin alt çene semtinde kalıp üst damağa kalkmaması sebebiyle harfe bir incelik gelmesi, ağzın içinin sesle dolmaması ve harfin ince okunmasına denir.

    Terkîk, tefhîmin zıddı olduğundan terkîk harfleri, tefhîm harflerinin dışında kalan şu harflerdir:

    a) Sıfat-ı lâzımeden olan yirmi bir (21) istifâle harfi

    b) Evveli esre olan Lafzatullâhın (لاَمْ ) ’leri

    c) İnce okunmak şartına sahip رَا

    d) İstifâle harflerinden sonra gelen harf-i med1 olan

    و (وَاوْ) ve (اَلِفْ )’tir. Bu iki harf terkîk ile okundukları zaman istifâle harflerinden sayılır.

    e) Harf-i med1 olan ى (يَا ), her zaman ince okunur, uzatır. Hurûf-u isti’lâ veya hurûf-u istifâleden sonra gelmesi fark etmez. Her zaman istifâle harflerinden sayılır.



    IV- LAHN

    Kur’ân okunurken yapılan hatalara denir. İkiye ayrılır:

    1) Lahn-ı celî (açık hata): Mehracdeki, sıfât-ı lâzımelerdeki ve sıfâtı ârızalardan sükûn, hareke ve harf-i meddeki (harf-i meddi terk etmek veya harf-i med ilave etmek) hatalardır.

    2) Lahn-ı hafî (gizli hata): Diğer sıfat-ı ârızalardaki hatalardır.

    Elden geldiği kadar bütün hatalardan, öncelikle lahn-ı celîden kurtulmakla mükellefiz ki; tecvîdin de tarifi ve gayesi budur.




     

Sayfayı Paylaş